Kâr marjı: brüt ve net ne söyler?

Kafeci Zeynep Hanım'ın "yüzde 150"si

Zeynep Hanım iki yıldır bir kahve dükkânı işletiyor. Bir fincan latte ona 40 liraya mal oluyor: kahve, süt, bardak, kapak. KDV hariç satış fiyatı 100 lira. Arkadaşlarına "Her lattede yüzde 150 kazanıyorum" diyor.

Ocak'ta müşavirinin gönderdiği 2026 tablosunda ise 2.000.000 liralık satışın altında "vergi öncesi kâr: 100.000 TL" yazıyor. Yani yüzde 5. Zeynep Hanım soruyor: "Yüzde 150 nereye gitti?"

Burada iki ayrı karışıklık üst üste binmiş. Biri hesap yönteminde, diğeri hangi kâra bakıldığında. Bu derste ikisini ayırıyoruz.

Üstüne koyma oranı ile kâr marjı

40 liraya mal edip 100 liraya sattığında fincan başına 60 lira kalır. Bu 60 lirayı neye böldüğün sonucu değiştirir:

Fiyat koyarken esnaf çoğu zaman maliyetin üstüne ekler. Müşavir ve gelir tablosu ise satışa bölünmüş oranı, yani marjı konuşur. Tablodaki her yüzde satışa göre hesaplanır. Müşavirinle konuşurken "yüzde kaç" dediğinde hangisini kastettiğini söyle; yoksa aynı rakama iki farklı ad verirsiniz.

Bir ipucu: üstüne ne kadar koyarsan koy, marj yüzde 100'e ulaşamaz. 40'a alıp 80'e satarsan üstüne koyma yüzde 100, marj yüzde 50'dir.

Brüt kâr: malın kendisinden kalan

Gelir tablosu yukarıdan aşağı okunur. Zeynep Hanım'ın 2026 rakamları, yuvarlak ve KDV hariç:

Brüt marj yüzde 60. Zeynep Hanım'ın fincan hesabı doğruymuş. Ama brüt kâr, dükkânın kirası, çalışanların maaşı ve faturalar ödenmeden önceki kârdır. Bunlar çıkınca yüzde 60, yüzde 5'e iniyor.

Kahveci diliyle: brüt kâr tezgâhta görünen kârdır; net kâr ise akşam kepenk inip bütün faturalar ödendikten sonra çekmecede kalandır.

Bir not: hangi giderin "maliyet" satırına, hangisinin aşağıdaki giderlere yazılacağı işe ve müşavirin düzenine göre değişebilir. Bir kafede mutfakta çalışanın maaşı maliyete de yazılabilir. Bu yüzden kendi brüt marjını en sağlıklı, kendi geçmiş yıllarınla karşılaştırırsın.

Net kâr: her şey çıktıktan sonra

Vergi öncesi kârdan vergi çıkınca net kâr kalır. Net marj, net kârın net satışlara bölünmesidir. Şirketsen kurumlar vergisi şirketin tablosunda düşülür. Şahıs işletmesinde gelir vergisi senin kişisel vergindir: gider yazılmaz, tablodaki kârın içinden sen ödersin. Vergi tutarı işletme türüne ve başka gelirlerine göre değiştiği için onu müşavirin hesaplar; sen önce vergi öncesi marja bak.

Şahıs işletmesinde bir şeyi aklında tut: tabloda senin emeğinin karşılığı yoktur. Kendine maaş yazamazsın, kasadan çektiğin para gider sayılmaz (Kendine maaş vermek). Zeynep Hanım şahıs işletmesiyse 100.000 lira, onun bir yıllık emeğinin karşılığıdır ve vergisi de bundan çıkar. Aynı işi şirketle yapıp kendine maaş yazan biriyle karşılaştırırken bu farkı unutma.

Hangi marj neyi söyler?

• Brüt marj düşüyorsa sorun malda ya da fiyattadır: alış fiyatı arttı ama satış fiyatı arkadan gelmedi, fire çoğaldı ya da indirim fazla yapıldı.
• Brüt marj aynı, net marj düşüyorsa sorun dükkânın masraflarındadır: kira, personel ya da enerji satıştan hızlı büyüdü.
• İki marj da iyi ama kasa boşsa sorun kârda değil, nakittedir. Bunu Kâr var, para yok dersinde gördün. Paranın kaç günde geri döndüğünü sıradaki derste ölçüyoruz.

İndirim marjı nasıl yer?

Zeynep Hanım "Lattede yüzde 10 indirim yapayım, daha çok satarım" diye düşünüyor. Hesaplayalım:

• Bugün: 100 lira satış, 40 lira maliyet, fincan başına 60 lira brüt kâr.
• İndirimle: 90 lira satış, 40 lira maliyet, fincan başına 50 lira brüt kâr.

Günde 100 fincan satıyorsa bugün 6.000 lira brüt kâr kalıyor. İndirimle aynı 6.000 lirayı bulmak için 120 fincan satması gerekir (6.000 ÷ 50). Yani yüzde 10 indirim, yüzde 20 daha fazla satış ister. Kampanya kararından önce bu hesabı kâğıda dök.

İşletme defteri ve basit usulde

Bilanço esasında defter tutan işletmede müşavir bu tabloyu satır satır hazırlar. İşletme hesabı esasında ayrı bir "satılan malın maliyeti" satırı görmezsin; ama müşavirinin hazırladığı işletme hesabı özeti yıl başındaki stoku, yıl içindeki alışları ve yıl sonundaki stoku ayrı ayrı gösterir. Hesap şu: yıl başındaki stok + yıl içindeki alışlar − yıl sonundaki stok. Yıl sonu stoku sayımdan gelir; sayım yanlışsa marj da yanlış çıkar (Stok: rafta bekleyen para). Basit usuldeysen resmî bir gelir tablosu yoktur; Defter-Beyan Sistemi'ne kaydedilen alış ve satış belgelerinle aynı hesabı kendin yaparsın. Marj, defter türüne bakmaz.

"Yüzde 5 iyi mi?"

Tek bir cevap yok. Kafede, kuaförde, toptancıda marjlar çok farklıdır ve internette dolaşan "sektör ortalaması" rakamlarının çoğunun kaynağı belirsizdir. En sağlam ölçü, kendi geçen yılındır. O karşılaştırmayı iki ders sonra yapıyoruz.