Yıllık ücretli izin: kim, ne zaman, kaç gün hak eder

Lokantacı Kemal Bey'in mart ayı

Kemal Bey'in esnaf lokantasında Oğuz bir yıl önce garson olarak başladı. Mart gelince bir sabah sordu: "Abi, iznim doldu. Temmuzda memlekete gideceğim, iki hafta alabilir miyim?" Kemal Bey'in aklından iki şey geçti. Temmuz lokantanın en yoğun ayı. Bir de "iki hafta" ne demekti: on dört gün mü, iki cumartesi de dahil mi?

İzin bir kumbara gibi dolar

Çocuğa kumbara alırsın; her gün içine biraz para girer, yıl sonunda açılır. Yıllık izin de böyle işler. Çalışan çalıştıkça kumbara dolar; bir yıl dolunca açılır ve içindeki günler kullanılır. Kumbaranın bir özelliği daha var: içindeki para kendiliğinden kaybolmaz. Kullanılmayan izin de silinmez.

Kim hak kazanır?

İş Kanunu md. 53'e göre, işe başladığı günden itibaren deneme süresi de dahil en az bir yıl çalışan, yıllık ücretli izne hak kazanır. İzin hakkından vazgeçilemez. "Ben izin istemiyorum, parasını ver" anlaşması geçerli değildir.

Okurun durumuna göre değişen noktalar:

• Kısmi süreli çalışan (örneğin haftada üç gün gelen): Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliği md. 13'e göre tam süreli çalışan gibi izin hakkı kazanır, farklı davranılamaz.
• Belirli süreli sözleşme: Sözleşme bir yılı doldurursa izin hakkı doğar.
• Mevsimlik ya da kampanya işi: Niteliği gereği bir yıldan kısa süren işlerde bu kurallar uygulanmaz.

Hak kazanmak için gereken bir yılın hesabında hastalık gibi bazı devamsızlıklar belli sınırlar içinde çalışılmış sayılır (md. 55). Çalışanın arada uzun bir raporu ya da ücretsiz izni olduysa, hak kazanma tarihini müşavirine hesaplat.

Kaç gün?

Bunlar en az sürelerdir. Sözleşmeyle daha fazlasını verebilirsin, azını veremezsin.

İzne denk gelen hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil günleri izinden sayılmaz (md. 56). Oğuz'un izni içinde iki pazar varsa o pazarlar 14 günün içinden sayılmaz; izin o kadar uzar. Cumartesi için kanunda ayrı bir kural yok. Yargıtay kararlarındaki genel görüş, sözleşmede aksi yazmıyorsa cumartesinin iş günü sayılıp izin gününden yediği yönündedir; sözleşmende cumartesinin tatil olduğu ya da çalışma günlerinin pazartesi–cuma olduğu yazıyorsa yemez. Cumartesi zaten kapalı olan işyerlerinde bu konu tartışmalıdır. Kendi durumunu müşavirine sor.

Çalışan iznini işyerinin bulunduğu yerin dışında geçirecekse ve bunu belgeleyerek isterse, gidiş-dönüş için toplamda 4 güne kadar ücretsiz yol izni verilir. Oğuz memlekete gidecekse bunu isteyebilir.

Bölünebilir mi, ne zaman kullanılır?

Kural olarak izin kesintisiz verilir ve işveren tek başına izni bölemez. Ama iki taraf anlaşırsa izin parçalara ayrılabilir; parçalardan biri en az 10 gün olmalıdır (md. 56). Oğuz'un 14 günü örneğin 10 gün temmuzda, 4 gün aralıkta kullanılabilir.

İznin tarihini birlikte konuşun. Yönetmelik (md. 5) işverenin, izinleri yılın belli dönemlerinde kullandırmayı belirleyebileceğini söyler. Çalışan da iznini istediği tarihten en az bir ay önce yazılı ister (md. 7); istediği tarih seni bağlamaz, ama iş durumu ve onun isteği birlikte gözetilir (md. 8). Kemal Bey "temmuz olmaz" diyorsa haziranı ya da eylülü önerebilir. İzni yıllarca hiç kullandırmamak ise çözüm değildir: hak birikir, ayrılış günü ödenecek tutar büyür.

İzin ücreti peşin ödenir

İzin süresinin ücreti, çalışan izne başlamadan önce peşin ya da avans olarak ödenir (md. 57). Örnek: Oğuz'un brüt maaşı 45.000 TL. Ayı 30 gün sayarsan günlüğü 1.500 TL, 14 günün ücreti 21.000 TL eder. Maaş günü izin dönüşüne denk geliyorsa, izin günlerinin ücretini izne çıkmadan vermen gerekir. Bordrodaki gösterimi müşavirin ayarlar.

İzinli günler puantajda "yıllık izin" diye işaretlenir ve tam gün sayılır. Yıllık izin için SGK'ya ayrıca bir bildirim yapılmaz; izinli günler prim gününden düşülmez. Puantajın nasıl tutulduğu Maaş ödeme ve puantaj dersinde.

Kullanılmayan izin ne olur?

İzin silinmez. Çalışan ayrılırken, hak kazanıp kullanmadığı izin günlerinin ücreti, ayrıldığı tarihteki ücret üzerinden ödenir (md. 59). Oğuz üç yıl çalışıp hiç izin kullanmadan ayrılırsa, 42 günün ücreti ödenir. Ayrılışın bütün hesabı modülün son dersinde: Çalışan ayrılırken.

İzin kaydını tut

İşveren her çalışan için yıllık izin kayıt belgesi tutmak zorundadır (md. 56). Yönetmelik bunun için bir örnek form verir. En sade hâliyle şu sütunlar yeter: hak kazanma tarihi, hak edilen gün, iznin başlangıç ve bitiş tarihi, kullanılan gün, kalan gün, iki tarafın imzası.

Bu kâğıt, yıllar sonra "iznimi kullanmadım" tartışmasında senin en iyi kanıtındır. İzin dilekçesini de kayda iliştir ve özlük dosyasında sakla. Özlük dosyası İlk gün ve ilk hafta dersinde anlatıldı.

Kemal Bey ile Oğuz sonunda şöyle anlaştı: 10 gün eylül başında, 4 gün de yılbaşı haftasında. Kemal Bey izin defterine ilk satırı o gün yazdı.