Fazla çalışma, hafta tatili ve bayramlar: ücret nasıl değişir

Oto tamircisi Yusuf Usta'nın kış ayı

Kış gelince Yusuf Usta'nın atölyesi doluyor: akü, lastik, antifriz. Kalfası Emre iki haftadır akşam yedide değil dokuzda çıkıyor. Ay sonunda Emre çekinerek sordu: "Usta, bu akşamlar maaşa yansıyacak mı?" Yusuf Usta "Biz aileyiz, hallederiz" dedi. Ama ne kadar, nasıl, hiç hesaplamamıştı.

Saatin tarifesi değişir

Taksiye binersin; gündüz bir tarife, gece başka tarife işler. Aynı yol gece daha pahalıdır. Çalışma saati de böyledir. Haftanın ilk 45 saati normal tarifeden, sonrası zamlı tarifeden sayılır. Saat 45'i geçtiği anda taksimetre değişir.

Fazla çalışma kaç para?

İş Kanunu md. 41'e göre:

• Fazla çalışma: Haftalık 45 saati aşan çalışmadır. Her saati, normal saat ücretinin %50 fazlasıyla ödenir.
• Fazla sürelerle çalışma: Sözleşmede haftalık süre 45 saatin altında yazılıysa (örneğin 40 saat), 40 ile 45 saat arasındaki çalışma her saat için %25 fazlasıyla ödenir.
• Serbest zaman: Çalışan isterse zamlı ücret yerine fazla çalıştığı her saat için 1 saat 30 dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat için 1 saat 15 dakika izin kullanır. Bu izni altı ay içinde, ücretinden bir şey kesilmeden kullanır.
• Yıllık sınır: Fazla çalışma bir yılda 270 saati geçemez.

Örnek: Emre'nin brüt maaşı 45.000 TL. Uygulamada aylık ücret 225 saate bölünerek saat ücreti bulunur: 45.000 ÷ 225 = 200 TL. Fazla çalışmanın bir saati 200 × 1,5 = 300 TL eder. Emre bu ay 10 saat fazla çalıştıysa brütüne 3.000 TL eklenir. Bordroyu müşavirin yapar; sen saatleri doğru verirsin.

Günlük çalışma da sınırsız değildir: md. 63'e göre süre günlere farklı dağıtılsa bile günde 11 saati geçemez. Sözleşmede denkleştirme yazıyorsa (iki ay içinde haftalık ortalama 45 saati aşmamak şartıyla bazı haftalar uzun, bazıları kısa çalışmak), 45 saati aşan her hafta kendiliğinden fazla çalışma sayılmaz. Böyle bir hüküm varsa hesabı müşavirine bırak.

Onay yazılı olmalı

Fazla çalışma yaptırmak için çalışanın yazılı onayı gerekir. Fazla Çalışma Yönetmeliği md. 9'a göre bu onay iş sözleşmesi yapılırken ya da ihtiyaç doğduğunda alınır; her yıl yenilemek gerekmez. Çalışan onayını 30 gün önceden yazılı bildirerek geri alabilir. Zorunlu nedenler ve olağanüstü hâllerde onay aranmaz.

Yönetmelik md. 8'e göre bazı çalışanlara fazla çalışma hiç yaptırılamaz: 18 yaşını doldurmamışlar, sağlığı uygun olmadığı hekim raporuyla belgelenenler, gebe, yeni doğum yapmış ve emziren çalışanlar, yer altı maden işlerinde çalışanlar (zorunlu ve olağanüstü hâller dışında) ile kısmi süreli çalışanlar. Yarım gün çalışan birini akşam tutmak bu yüzden kurala aykırıdır. Yine de çalıştırdıysan o saatlerin ücretini ödemek zorundasın; nasıl hesaplanacağını müşavirine sor.

Hafta tatili

md. 46'ya göre o hafta çalışma günlerinde çalışmış olan kişiye, yedi günlük dönem içinde en az 24 saat kesintisiz dinlenme verilir. Hafta tatilinin ücreti, çalışılmasa da ödenir; aylık maaşın içindedir.

Hafta tatili pazar olmak zorunda değildir. Atölye pazar açıksa tatil salı olabilir. Hangi gün olduğunu çalışma düzeni yazısına koy (İlk gün ve ilk hafta). Hafta tatilinde çalıştırırsan ek ücret doğar. Kanunda ayrı bir oran yok. Yargıtay uygulamasında o hafta 45 saat zaten dolmuşsa tatil günündeki saatler fazla çalışmadır ve %50 zamlı ödenir; tatil gününün maaşın içindeki ücreti de kesilmez. 45 saat dolmamışsa hesap değişir; müşavirine sor. En sade yol tatil gününü sabit tutmak.

Ulusal bayram ve genel tatiller

Hangi günlerin tatil olduğunu 2429 sayılı Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun sayar:

Dini bayramların tarihi her yıl değişir. Hükümetin bayramı uzatmak için ilan ettiği idari izin yalnız kamu çalışanları içindir; özel işyerinde genel tatil sayılmaz. O gün kapatmak istersen, günün ücretli izin mi yoksa yıllık izinden mi sayılacağını çalışanla önceden konuş.

İş Kanunu md. 47'ye göre bu günlerde çalışmayan kişiye o günün ücreti tam ödenir. Çalışırsa, ayrıca çalıştığı her gün için bir günlük ücret daha ödenir. Emre 29 Ekim'de çalışırsa, maaşına bir günlük ücret, yani 45.000 ÷ 30 = 1.500 TL eklenir.

Bu günlerde çalışılıp çalışılmayacağı sözleşmeyle kararlaştırılır; sözleşmede hüküm yoksa çalışanın onayı gerekir (md. 44).

Puantajla bağla

Bütün bu hesaplar puantajdan çıkar. Fazla çalışmayı saat saat, bayram çalışmasını gün gün yaz. Ay sonunda müşavirine gönderdiğin çizelgede bunlar ayrı görünmeli: Maaş ödeme ve puantaj. Fazla çalışmanın yazılı kaydı, ileride "hiç ödenmedi" tartışmasında senin elindeki tek kanıttır.

Yusuf Usta o akşam kapının arkasına bir saat çizelgesi astı. Emre her akşam çıkış saatini yazıyor, Usta haftada bir imzalıyor. Ay sonunda iki sayfa müşavire gidiyor.