İşe almadan önce kontrol listesi

Nakliyeci Mehmet Usta'nın yol kontrolü

Mehmet Usta kamyonu yola çıkarmadan önce her sabah aynı turu atar: lastik, yağ, fren, ayna. Yarım saat sürer ama yolda kalmaktan iyidir. Şimdi yanına bir muavin alacak. Bu ders, muavin gelmeden önce atılacak turun listesi.

Listedeki her başlığın ayrıntısı ayrı bir uzmanlık. Burada amaç her şeyi öğrenmek değil, hiçbir şeyi atlamamak ve doğru kişiye doğru soruyu sormak.

1. SGK ve sözleşme

• İşyerinin SGK sicil numarası var mı? Yoksa önce işyeri bildirgesi (İlk çalışandan önce: SGK'da işyeri dosyası).
• İşe giriş bildirgesi işe başlamadan en az bir gün önce verildi mi?
• Yazılı sözleşme hazır mı, deneme süresi yazıldı mı (İş sözleşmesi dersi)?
• Brüt ücret ve toplam maliyet hesaplandı mı (Bir çalışanın gerçek maliyeti)?

2. Çalışandan istenecek belgeler ve özlük dosyası

İş Kanunu md. 75'e göre işveren her çalışan için bir özlük dosyası tutar; içinde kimlik bilgileri ve kanunlara göre düzenlenmesi gereken belgeler bulunur. Genelde şunlar istenir:

• Kimlik kartının fotokopisi ve adres bilgisi
• Maaşın yatırılacağı banka hesabı
• İşin gerektirdiği diploma, ustalık ya da ehliyet gibi belgeler (Mehmet Usta'nın muavini direksiyona geçecekse ehliyet şart)
• İşe giriş sağlık muayenesi sonucu (aşağıda)
• İmzalı iş sözleşmesi ve SGK işe giriş bildirgesinin bir örneği

İşin gerektirmediği bilgiyi isteme. Çalışanın kişisel verilerini toplarken neyi neden topladığını ona anlatman gerekir; buna aydınlatma denir (6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu md. 10). Kanun belli bir biçim şartı koymaz, ama bunu yazılı yapıp çalışana imzalatmak, anlattığını sonradan gösterebilmenin en kolay yoludur. Hazır metinler için müşavirine ya da bir avukata danış.

3. İş sağlığı ve güvenliği (İSG)

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, çalışan sayısına bakmadan bütün işyerlerine uygulanır; tek çalışanın varsa da kapsamdasın. Genel çerçeve şöyle:

• Tehlike sınıfı: İşyeri, yapılan asıl işe göre az tehlikeli, tehlikeli ya da çok tehlikeli sınıftadır. Sınıf, işyerinin faaliyet kodunun (NACE) İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği'ndeki karşılığına göre belirlenir; bu kod SGK'daki işyeri kaydında da görünür. Bu yüzden işyeri bildirgesindeki faaliyetin, gerçekte yaptığın işle aynı olduğunu kontrol et. Kodu okumayı iş güvenliği uzmanı ya da OSGB senin için yapar.
• Risk değerlendirmesi: İşyerindeki tehlikeler yazılı olarak belirlenir, önlemler kararlaştırılır.
• Eğitim: Çalışan fiilen işe başlamadan önce, işine ve işyerine özgü riskler hakkında eğitim alır. Eğitim süresi çalışma süresinden sayılır.
• İşe giriş sağlık muayenesi: Çalışan işe girişte muayene edilir; tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde işe uygunluğu gösteren sağlık raporu olmadan işe başlatılmaz. Masrafı işverene aittir.
• İSG hizmeti: İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi hizmeti alınır; çoğu küçük işletme bunu bir ortak sağlık ve güvenlik biriminden (OSGB) satın alır. 31 Aralık 2024'ten beri ellinden az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri de bu hizmeti almakla yükümlü. Bu işyerlerinde Bakanlığın eğitimini tamamlayıp sınavı geçen işveren, sağlık gözetimi (muayeneler) hariç bu hizmeti kendisi yürütebilir. OSGB ile yaptığın sözleşme, Bakanlığın İSG-KATİP sisteminde iki tarafça onaylanır; kâğıda imza atmak tek başına yetmez, onay adımını OSGB'ye sor.

Mehmet Usta'nın işi yük taşımak; hangi sınıfta olduğunu ve neyin gerektiğini bir iş güvenliği uzmanı söyleyecek. İlk iş, bir OSGB'den teklif almak.

4. Yabancı birini çalıştıracaksan

Türk vatandaşı olmayan biri, kural olarak çalışma izni ya da çalışma izni muafiyeti olmadan çalıştırılamaz (6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu). Başvuru Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın e-İzin sistemiyle elektronik olarak yapılır. İzin çıkmadan işe başlatma. Hangi izin türünün uygun olduğunu ve başvurunun nasıl yapılacağını müşavirine ya da bu işle uğraşan bir danışmana sor.

5. Emekli birini çalıştıracaksan

Emekli aylığı alan biri de çalışabilir; işe giriş bildirgesi yine verilir. Ama prim farklı işler: normal sigorta primi yerine sosyal güvenlik destek primi kesilir (5510 sayılı Kanun md. 30). Bunun iki pratik sonucu var: kesinti oranları normal çalışandan farklıdır ve SGK Genelgesi 2026/8'e göre sosyal güvenlik destek primine tabi çalışan için asgari ücret desteğinden yararlanılamaz. Oranı, belge türünü ve emeklinin aylığına etkisini müşavirine sor.

6. Ödeme düzeni

Maaşı hangi gün, hangi hesaptan ödeyeceğini baştan belirle. 1 Temmuz 2025'ten beri, bütün işyerleri birlikte sayıldığında 3 ve daha fazla çalışanı olan işverenler maaşı banka üzerinden ödemek zorunda (Resmî Gazete 04.06.2025, sayı 32920). Vergi kurallarında da tutara bağlı ayrı bir banka şartı var; sana uyup uymadığını müşavirine sor. Tek çalışanda da bankadan ödemek iz bırakır. Bir de her ay çalışanın kaç gün çalıştığını, izin, rapor ve gelmediği günlerle birlikte not et; müşavir bordroyu bu bilgiyle hazırlar.

Takvim: ne zaman ne yapılır?

Takvimdeki süreler, bir küçük işletmenin rahat çalışması için önerilen sürelerdir; kanuni son günler önceki derslerde yazıyor.

Kime ne sorulur?

Mehmet Usta listeyi kamyonun torpidosuna koydu. Muavin başlamadan önce her maddenin yanına bir tik attı; atamadığı iki madde için de telefonu eline aldı.