İş sözleşmesi: türleri, deneme süresi ve neden yazılı

Kuaför Elif Hanım'ın kalfası

Elif Hanım salonuna kalfa olarak Burcu'yu aldı. Konuştular, anlaştılar, el sıkıştılar. Üç ay sonra Burcu pazar günü çalışmak istemedi: "Pazar konuşmamıştık." Elif Hanım "konuşmuştuk" diyordu. İkisi de haklı olabilirdi; ama kâğıtta hiçbir şey yoktu.

Kimse bir dükkânı el sıkışarak kiralamaz; kira kontratına kirayı, artışı, çıkış şartını yazarsın. İş sözleşmesi de çalışanla aranızdaki kira kontratıdır: kim ne yapacak, ne kadar ücret, hangi günler, hangi saatler.

Yazılı yapmak zorunlu mu?

İş Kanunu md. 8'e göre iş sözleşmesi, kanunda aksi yazılmadıkça özel bir şekle bağlı değildir. Ama iki kural var:

• Süresi bir yıl ve daha uzun olan sözleşmeler yazılı yapılır.
• Yazılı sözleşme yapılmadıysa işveren, en geç iki ay içinde çalışana genel ve özel çalışma koşullarını, günlük ya da haftalık çalışma süresini, temel ücreti ve eklerini, ücret ödeme dönemini, süreli ise sözleşmenin süresini ve fesih hükümlerini gösteren yazılı bir belge verir. Süresi bir ayı geçmeyen belirli süreli işlerde bu belge gerekmez.

Kanuna göre bu sözleşmeler damga vergisinden ve harçtan muaftır; yazılı yapmak sana ek vergi çıkarmaz.

Belirsiz süreli sözleşmenin bitiş tarihi yoktur; bu yüzden onu da yazılı yapmak en güvenli yoldur. Kısacası: her durumda yaz. İki sayfalık bir metin bile yeter.

Dört türü tanı

Belirsiz süreli (md. 11): Süreye bağlanmayan her iş ilişkisi belirsiz sürelidir. Elif Hanım'ın kalfası gibi kalıcı işler buraya girer.

Belirli süreli (md. 11): Belirli süreli işlerde, belli bir işin tamamlanması ya da belli bir olayın gerçekleşmesi gibi objektif bir nedene bağlı olarak yazılı yapılır. Esaslı bir neden olmadan art arda (zincirleme) yenilenemez; yenilenirse sözleşme baştan belirsiz süreli sayılır. "Altı ayda bir yenileriz, bağlanmayız" düşüncesi bu yüzden işe yaramaz.

Kısmi süreli (md. 13): Haftalık çalışma süresi, aynı işi tam gün yapan bir çalışana göre önemli ölçüde kısaysa sözleşme kısmi sürelidir. Kısmi süreli çalışana, haklı bir neden olmadan sırf yarım gün çalıştığı için farklı davranılamaz; ücret ve bölünebilen haklar çalıştığı süreyle orantılı ödenir. SGK'ya bildirilecek gün sayısı tam gün çalışandan farklı olabilir; nasıl bildirileceğini müşavirine sor.

Deneme süresi (md. 15)

Taraflar sözleşmeye deneme süresi koyduysa, bu süre en çok iki ay olabilir. Toplu iş sözleşmesi, yani sendikayla yapılan sözleşme varsa dört aya kadar uzatılabilir; küçük işletmelerde bu durum seyrektir.

Deneme süresinde iki taraf da sözleşmeyi bildirim süresi beklemeden ve tazminat ödemeden bitirebilir. Ama çalışanın o güne kadar çalıştığı günlerin ücreti ve diğer hakları ödenir. Deneme süresi "sigortasız deneme" demek de değildir; çalışan ilk günden sigortalıdır (İlk çalışandan önce: SGK'da işyeri dosyası).

Deneme süresinin işe yaraması için sözleşmeye yazılmış olması gerekir. Yazılı olmayan deneme süresini sonradan kanıtlamak zordur.

Sözleşmede neler olsun?

• Tarafların adı, kimlik bilgisi, işyerinin adresi
• Yapılacak iş, kısaca ve açıkça
• Başlangıç tarihi, varsa deneme süresi
• Brüt ücret (net mi brüt mü olduğu açıkça), ödeme günü ve şekli
• Haftalık çalışma günleri ve saatleri, hafta tatili
• Fazla mesai gerekebilecekse çalışanın bu konudaki yazılı onayı (kanun, fazla çalışma için çalışanın onayını şart koşar)
• Belirli süreliyse süresi ve nedeni
• İki tarafın imzası ve tarih

Hazır bir örnek bulup kendi işine uyarlayabilirsin. İşin özel bir yanı varsa (gizlilik, rekabet yasağı, prim usulü) bir iş hukuku avukatına ya da mali müşavirine göstermeden imzalama.

Ücreti yazarken brüt ile net farkı için Bir çalışanın gerçek maliyeti dersindeki tablolar işine yarar. İlk çalışan sürecinin tamamını tek yazıda görmek istersen İlk çalışanı alırken yazısına bak.

Sonradan bir şeyi değiştirmek istersen

İş yürürken koşullar değişebilir: saatler kayar, görev genişler, çalışma günü değişir. İş Kanunu md. 22'ye göre çalışma koşullarında esaslı bir değişikliği işveren çalışana yazılı olarak bildirerek yapabilir. Çalışan bu değişikliği altı iş günü içinde yazılı olarak kabul etmezse değişiklik onu bağlamaz. Taraflar anlaşarak koşulları her zaman değiştirebilir, ama değişiklik geçmişe uygulanmaz.

Pratikte şu demek: "Yarından itibaren pazar da geliyorsun" demek yetmez. Değişikliği yaz, çalışana ver, imzalı kabulünü al. Çalışan kabul etmezse işveren, değişikliğin geçerli nedenini yazıyla açıklayıp bildirim süresine uyarak sözleşmeyi bitirebilir; çalışan da buna karşı dava açabilir. O noktaya gelmeden bir iş hukuku avukatına danış.

Kaçırdıysan

Çalışanın zaten başladı ve kâğıt yok mu? Bugün otur, konuştuklarınızı yazıya dök, iki taraf imzalasın. Konuşulanı dürüstçe yazdığın bir metin, hiç olmamasından her zaman iyidir.

Elif Hanım da öyle yaptı. Burcu'yla oturup çalışma günlerini birlikte yazdılar; pazar, ayda iki kez ve karşılığında hafta içi bir gün izin olarak sözleşmeye girdi.