İlk 30 kelime 3: Çalışan kelimeleri

Zeynep Hanım'ın ilk çalışanı

Zeynep Hanım kuaför dükkânını yıllardır tek başına çalıştırıyordu. Müşteri artınca Elif'i işe aldı. Anlaşırken Elif sordu: “Ben brüt mü net mi çalışıyorum?” Zeynep Hanım ne diyeceğini bilemedi.

Çalışan almak, işveren olmanın en büyük adımı. Maaş dışında SGK, bordro gibi kelimeler girer hayatına. Bu derste altısını sırayla açıyoruz. Benzetmemiz maaş zarfı: zarfın dışına yazılan tutar bir şey, içinden çıkan başka bir şey. Daha geniş bir yol haritası için İlk çalışanı alırken yazısına da bak.

SGK primi: ortak sigorta kumbarası

SGK primi, çalışanın sağlık sigortası, emeklilik ve benzeri haklarının karşılığı olarak her ay Sosyal Güvenlik Kurumu'na yatırılan paradır. Kumbaranın içine hem çalışan hem işveren para atar. Çalışanın payı maaşından kesilir, işveren kendi payını ekler ve ikisini birlikte yatırır.

Yani çalışanın payını kesip yatırmak da işverenin işidir. SGK primi bir vergi değildir, ama vergi gibi aylık takvimi vardır ve gecikirse ceza ve faiz çıkabilir. Oranlar ve tavan tutarlar değişebilir; güncelini SGK'nın sitesinden ya da mali müşavirinden öğren.

Mini örnek: Elif'in o ay için toplam primi 7.000 lira çıksın (rakam yalnız örnektir). Bir kısmı Elif'in maaşından kesilir, kalanı Zeynep Hanım'ın cebinden çıkar. Zeynep Hanım ikisini birlikte SGK'ya yatırır.

Bordro: maaşın hesap cetveli

Bordro, bir çalışanın o ay maaşının nasıl hesaplandığını gösteren tablodur. Brüt maaş ne, hangi kesintiler yapılmış, ele ne geçmiş: hepsi satır satır yazılır. Market fişine benzetebilirsin: içinde ne var, ne kadar tuttu, toplam ne.

Bordro her ay çalışan sayısı kadar hazırlanır. İşin teknik tarafını genellikle mali müşavir ya da muhasebe bürosu yapar; sen ona o ayki bilgileri (izin, fazla mesai, işe giriş ve çıkışlar) verirsin. Çalışan da kendi bordrosunu görmek ister, bu yerinde bir istektir.

Mini örnek: Ay sonunda Zeynep Hanım mali müşavirine Elif'in kaç gün çalıştığını bildirdi. Mali müşavir bordroyu hazırladı: brüt tutar, kesintiler ve net maaş satır satır yazıldı.

Brüt: zarfın dışındaki rakam

Brüt, maaşın kesintilerden önceki tutarıdır. Maaş pazarlığında “30.000 lira” dendiyse ve yanına “brüt” yazılıyorsa, o 30.000 lira Elif'in eline geçmeyecek. Meyve torbasını düşün: tartıda kasadaki toplam ağırlık brüt, kabuğu ve çürüğü ayıklayınca kalan net.

İş sözleşmesine ve ilana mutlaka brüt mü net mi diye yaz. Bu iki kelimenin yanlış anlaşılması en sık yaşanan maaş kavgalarından biridir.

Mini örnek: Zeynep Hanım ile Elif brüt 30.000 liraya anlaştı. Bu rakam bordroda ilk satırda görünür; ele geçen tutar bundan düşüktür.

Net: zarfın içindeki para

Net, kesintiler çıktıktan sonra çalışanın eline geçen maaştır. Brüt maaştan çalışanın SGK payı, işsizlik sigortası payı, gelir vergisi ve damga vergisi gibi kesintiler çıkar; kalan net maaş olur. Çalışan için asıl önemli rakam netir; “maaşım ne kadar” diye sorduğunda çoğu zaman bunu kastediyor.

Net tutarın tam hesabı tarife ve kesinti oranlarına göre yapılır, her yıl değişebilir. Kendi başına hesaplamaya çalışma: bordro hazırlayan kişiye sor.

Mini örnek: Brüt 30.000 liralık maaştan kesintiler çıkınca Elif'in eline örneğin 25.000 lira geçsin (tutar örnektir). Elif'in zarfı bu kadar.

İşveren maliyeti: senin cebinden çıkan toplam

İşveren maliyeti, bir çalışanın sana ayda gerçekte neye mal olduğudur. Brüt maaşın üstüne işverenin ödediği SGK payları ve benzeri yükler eklenir. Elif'e 30.000 liralık brüt maaş konuştuysan, Zeynep Hanım'ın o ay çıkardığı para 30.000 liranın üstündedir. Etiket fiyatına eklenen vergi gibi düşün.

İşe alırken yalnız maaşa bakıp “karşılarım” demek tehlikeli. Kâr hesabını yaparken işveren maliyetini kullan. Bazı durumlarda devlet teşvik ya da indirim sağlayabilir; bunlar duruma göre değişir, mali müşavirine sor.

Mini örnek: Brüt 30.000 lira maaşlı Elif'in Zeynep Hanım'a toplam maliyeti, işveren payları eklenince örneğin 35.000 lira olsun. Dükkânın gider tablosuna 30.000 değil, bu rakam girer.

Bağ-Kur: kendi sigortanı kendin yaparsın

Bağ-Kur, kendi adına çalışanların sigortasıdır. Elif başkasının yanında çalışıyor, sigortasını Zeynep Hanım yatırıyor. Zeynep Hanım ise kendi dükkânının sahibi; sigortasını kendisi yatırır. Karşısında “işveren payı” diye ayrı bir kişi yoktur, primin tamamı kendi cebinden çıkar.

Şahıs işletmesi sahipleri genellikle bu kapsamdadır. Şirket ortaklarının bir kısmı da duruma göre bu kapsama girer. Hangisine girdiğin ve primini nasıl ödeyeceğin için SGK'ya ya da mali müşavirine danış.

Mini örnek: Zeynep Hanım kendi Bağ-Kur primini her ay kendisi ödüyor. Elif'in SGK primi ise Zeynep Hanım tarafından, bordro üzerinden işveren sıfatıyla yatırılıyor. İki ayrı kalem.

Altısını birleştirelim

Elif ile brüt bir rakamda anlaştınız. Kesintilerden sonra eline net tutar geçer. Bu hesap bordroda satır satır yazılır. Kesintilerin bir kısmı SGK primi olarak yatırılır. İşveren olarak sana mal olan toplam işveren maliyetidir. Kendi sigortan ise Bağ-Kur'dur.