İlk 30 kelime 2: Vergi kelimeleri

Mehmet Usta'nın vergi günü

Mehmet Usta otuz yıllık berber. Dükkânını yeni büyüttü, bir de çırak aldı. Mali müşaviri telefonda şöyle dedi: “KDV'nizi hazırladım, stopajı kontrol edin, beyannameleri bu hafta vereceğiz. Vergi levhanızı da yenileyin.” Mehmet Usta saç keser, bu cümleleri kesemez.

Önce büyük resmi çizelim: vergi, devletin senin işinden aldığı paydır. Ama her vergi aynı yerden çıkmaz. Kimi vergi senin kazancından, kimi müşterinin cebinden, kimi de çalışanın maaşından gelir. Sen kimi zaman vergi ödeyen, kimi zaman sadece toplayıp yatıran kişisin. Bu fark her şeyi açıyor.

KDV: müşteriden alınan emanet

KDV, katma değer vergisidir. Sattığın şeyin fiyatına eklenir; müşteri öder, sen toplarsın, devlete yatırırsın. Yani o para senin kazancın değil, devlet adına cebinde tuttuğun emanettir. Komşunun sana “şunu da ver, yarın alırım” diye bıraktığı para gibi düşün.

Bir de ters taraf var: sen mal alırken de KDV ödersin. Ay sonunda toplanan KDV'den ödediğin KDV düşülür, aradaki fark devlete gider. Alışta ödediğin KDV'yi düşebilmek için genellikle faturaya ihtiyacın olur. Ayrıntı için KDV nedir? yazısına bak. KDV oranı malın ya da hizmetin türüne göre değişir; güncel oranı mali müşavirine sor.

Mini örnek: Mehmet Usta bu ay müşterilerden toplam 2.000 lira KDV topladı, malzeme alırken 800 lira KDV ödedi. Devlete 1.200 lira yatıracak. (Tutarlar mantığı göstermek için yuvarlandı.)

Stopaj: kaynağında kesilen vergi

Stopaj, bir ödeme yaparken vergiyi o anda kesip devlete yatırmandır. “Kaynağında kesinti” de denir. Kestiğin vergi senin değildir; karşındakinin vergisidir. Sen sadece aracı olursun: kapıda duran, geçeni sayan ve devlete bildiren bekçi gibi.

En bilinen örnek çalışan maaşıdır: maaştan gelir vergisi kesilir ve işveren yatırır. Bazı kira ödemelerinde ve serbest çalışanlara yapılan bazı ödemelerde de stopaj gündeme gelir. Hangi ödemede kesinti gerektiğini bilmek mali müşavirin işidir; sen yalnız ödemeden önce sor.

Mini örnek: Mehmet Usta çırağa maaş öderken gelir vergisini kesti. Diyelim ki kesilen 1.500 lira. Bu para çırağın verdiği vergidir. Mehmet Usta onu cebine koymaz, devlete yatırır.

Gelir vergisi: kişinin kazancından

Gelir vergisi, gerçek kişilerin yani kendi adına iş yapanların kazancından alınan vergidir. Mehmet Usta dükkânı kendi adına işletiyorsa, kâr çıktığında gelir vergisi öder. Çalışanların maaşından kesilen de bu verginin bir parçasıdır.

Bu vergi basamaklıdır: kazanç büyüdükçe üst basamaklara çıkan kısım daha yüksek oranla vergilenir. Tarife yıla göre değişir, o yüzden bir oran ezberlemene gerek yok; güncelini mali müşavirinden öğren. Yıl içinde “geçici vergi” adıyla ön ödemeler de olur, yıl sonunda hesap kesinleşir.

Mini örnek: Mehmet Usta'nın yıllık kârı vergi öncesi 400.000 lira çıktı. Gelir vergisi bu kâr üzerinden, basamaklı tarifeye göre hesaplanır; hesabı mali müşavir yapar.

Kurumlar vergisi: şirketin kazancından

Kurumlar vergisi, şirketlerin kazancından alınır. Limited ve anonim şirketler hukuken ayrı birer “kişi” sayılır: kendi adlarına borçlanır, kendi adlarına vergi öderler. Şahıs işletmesinde işletme ile sen aynı kişisin, şirkette ise şirket başka, sen başkasın.

Şirketin kârı ortağın cebine kendiliğinden girmez; kâr ortağa dağıtılırsa ayrı vergi konuları çıkabilir. Bu karmaşık bir yer, yanlış yapmak pahalı olur: şirket kâr dağıtmadan önce mali müşavire danış. Şahıs mı şirket mi sorusu için Şahıs şirketi mi limited mi? yazısı iyi bir başlangıç.

Mini örnek: Mehmet Usta işini limited şirkete çevirdi. Şirket yıl sonunda 400.000 lira kâr etti. Bu kâr üzerinden vergi, Mehmet Usta'nın değil şirketin adına, kurumlar vergisi olarak hesaplanır.

Beyanname: vergi karnesi

Beyanname, vergiyi devlete bildirdiğin formdur. Ne sattın, ne kadar KDV topladın, ne kadar kesinti yaptın, kazancın ne çıktı: hepsini yazarsın. Beyan, ödeme demek değildir; önce bildirirsin, sonra tutarı ödersin. İkisi birbirine yakın tarihlerde olur ama ayrı işlerdir.

Farklı vergilerin farklı beyannameleri vardır: KDV beyannamesi, stopaj için verilen muhtasar beyanname, yıllık gelir ya da kurumlar beyannamesi gibi. Çoğu elektronik ortamda verilir ve mali müşavirin sistemi üzerinden gider. Süresinde verilmezse ceza ve faiz çıkabilir. Hangi beyannamenin hangi ay verildiğini Vergi takvimi yazısında topladık.

Mini örnek: Mehmet Usta ay sonunda mali müşavirine KDV'li satış ve alış belgelerini verdi. Mali müşavir bunlardan KDV beyannamesini hazırladı; Mehmet Usta tutarı ödedi.

Vergi levhası: vergi kimlik kartı

Vergi levhası, işletmenin vergi dairesine kayıtlı olduğunu gösteren belgedir. Üzerinde işletmenin adı, vergi numarası, vergi dairesi ve faaliyet türü yazar. Bir nevi vergi kimlik kartı: banka hesap açarken, büyük bir firmayla çalışırken, ihale ve sözleşmede senden istenebilir.

Levha İnternet Vergi Dairesi üzerinden alınır; mali müşavirin senin adına çıkarabilir. İşyerinde bulundurma şekli ve güncelleme kuralları zamanla değişebildiği için bunu mali müşavirine sor.

Mini örnek: Bir toptancı Mehmet Usta'ya veresiye mal vermeden önce vergi levhasının bir kopyasını istedi. Mehmet Usta e-posta ile gönderdi.

Altısını birleştirelim

Mehmet Usta müşteriden KDV toplar ve devlete yatırır. Çırağa maaş öderken stopaj keser, onu da yatırır. Dükkânı kendi adınaysa kârından gelir vergisi, şirketse şirketin kârından kurumlar vergisi çıkar. Bunların hepsini beyanname ile bildirir. Vergi levhası da bu düzenin içinde olduğunun belgesidir.