Yabancı Çalışan İçin Çalışma İzni: Başvuru ve Şartlar

Türkiye'de yabancı bir çalışanı, kanundaki istisnalar dışında, çalışma izni olmadan çalıştıramazsın. Yurt içinden başvuruyu Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın elektronik sistemi üzerinden yaparsın; yurt dışından başvuru Türk dış temsilciliği üzerinden yürür. Oturma izni (ikamet izni) çalışma hakkı vermez. İlk başvuruda izin belgesi gelmeden çalıştırmak ceza ve sınır dışı riski taşır; ilk izin en çok 1 yıl sürer.

Kafe işleten Fadime, yabancı uyruklu bir baristayı işe almak istiyor. Barista "oturma iznim var, yarın başlayayım" diyor. Fadime'nin önce izin başvurusunu yapması ve belge gelmesini beklemesi gerekir. Cezalar ve işverenin bildirimleri ayrı bir yazının konusu; burada başvurunun kendisini, süreleri ve bakanlığın baktığı şartları anlatıyorum.

Temel kural

6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu'na göre yabancıların çalışma izni olmadan Türkiye'de çalışmaları ya da çalıştırılmaları yasaktır (md. 6/2). Uygulama Yönetmeliği de aynı şeyi söyler: yabancı çalışmaya başlamadan önce çalışma izni almak zorundadır (md. 12/1).

İzinsiz çalışmanın başlıca iki yasal istisnası vardır:

1. Başka kanunlarda ya da Türkiye'nin taraf olduğu anlaşmalarda "çalışma izni almadan çalışabilir" denilen yabancılar (Kanun md. 6/3). Bunlar çalışmadan en geç 1 gün önce bakanlığa bildirilir (Yönetmelik md. 12/2).
2. Kısa süreli çalışma izni muafiyeti kapsamındakiler; örneğin sınırötesi hizmet sunucusu üç aya kadar (Kanun md. 13, Yönetmelik md. 48/1-c). Muafiyet de başvurup belgeyi almakla geçerli olur (md. 49/1).

Kanunun 16. maddesi bir "izinsiz çalışma listesi" değildir. Orada sayılan yabancılar (nitelikli işgücü, nitelikli yatırımcı, Türk soylu, KKTC vatandaşı, AB üyesi ülke vatandaşı, Türk vatandaşıyla evli olan gibi) için çalışma izni yine gerekir; yalnız başvuru, ret ve süre kuralları onlar için farklı uygulanabilir. Örneğin Türk vatandaşıyla en az üç yıl Türkiye'de evlilik birliği içinde yaşayan yabancıya izin 3 yıla kadar verilebilir (Yönetmelik md. 36). KKTC vatandaşı kamu kurumları dışında izin almak zorundadır ve değerlendirme kriterleri uygulanmaz (md. 35). Bakanlığın kriter sayfasında "değerlendirme kriterlerinden muaf" tutulan yabancılar da sayılır (Türk vatandaşının anne-babası veya çocuğu, uzun dönem ikamet izni olanlar gibi); bu, izin almaktan muaf olmak değil, kriter aranmamak demektir.

Oturma izni yeter mi?

Hayır. Kanun açık: yabancının herhangi bir nedenle ikamet izni olması ona çalışma hakkı vermez. İstisna yalnız mülteci ve ikincil koruma statüsü olanlardır (md. 12/1). Çalışma izni ise ikamet izni yerine geçer. Yani "turist oturumuyla geldi, işe başlasın" diyemezsin.

Kim, nereye başvurur?

• Başvuru yurt içinde doğrudan bakanlığa yapılır. Yurt dışından yapılacaksa yabancının vatandaşı olduğu ya da yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türkiye büyükelçiliğine ya da başkonsolosluğuna yapılır (Kanun md. 7/1). Bakanlıkça yetkilendirilmiş aracı kurumlar da başvuruyu yapabilir (md. 7/2).
• Bütün başvuru işlemleri bakanlığın elektronik sistemi üzerinden yapılır (Yönetmelik md. 11/1). Bakanlığın sayfasına göre başvuru e-Devlet üzerinden "Yabancılar e-İzin" ile yapılır.
• Yurt içinden başvuru: Yabancının Türkiye'de en az 6 ay geçerli ikamet izni olmalıdır (bakanlığın ayrıca belirlediği bazı yabancılar hariç, Yönetmelik md. 15/3-4). Başvurunun tamamlanması için yabancı kimlik numarası ve işverenin elektronik tebligat adresi (KEP) gerekir (md. 16/1). İstenen belgeler sisteme yüklenir ve işveren başvuruyu onaylar (md. 17/3). Eksik belge çıkarsa değerlendirme ertelenir; eksik 30 gün içinde tamamlanmazsa başvuru reddedilir (Kanun md. 7/7; Yönetmelik md. 19/2).
• Yurt dışından başvuru: Yabancı önce Türk dış temsilciliğine çalışma vizesi başvurusu yapar. İşveren, temsilciliğin verdiği referans numarasıyla belgeleri sisteme yükleyip başvuruyu vize başvurusundan itibaren 30 gün içinde onaylar. Onaylamazsa başvuru reddedilir (md. 17/1-2).

Yurt içi ilk başvurunun adımları (bakanlığın "adım adım" kılavuzuna göre): işveren ya da yetkili kullanıcısı e-Devlet ile e-İzin sistemine girip işyerini kaydeder; işveren ve yabancı iş sözleşmesini imzalar; "Başvuru Yap > Yurt İçi" seçilerek bilgiler girilir, belgeler yüklenir ve başvuru e-imzayla onaylanır; bakanlık değerlendirir, başvuru sistemden izlenir; olumlu sonuçta izin harcı ve değerli kâğıt bedeli ödenir (bildirimden itibaren 30 gün içinde ödenmezse başvuru reddedilir, Yönetmelik md. 23/1-j); belge işyerine gönderilir.

Genelde yabancıdan iş sözleşmesi, pasaport, diploma (gerekli mesleklerde) ve son 6 ayda çekilmiş biyometrik fotoğraf; işverenden güncel Ticaret Sicil Gazetesi ve son yıla ait, vergi dairesi ya da yeminli mali müşavir onaylı bilanço ile kâr/zarar tablosu yüklenir. Bakanlığın e-İzin kılavuzu işveren için faaliyet belgesini, "adım adım" kılavuzu vergi levhasını da sayar; "Belgeler" sayfası ise faaliyet belgesini yalnız bazı sektörlere (örneğin turizm) ister. Hangisinin sana lazım olduğunu başvuru ekranı gösterir. Sektöre ya da yabancının durumuna göre ek belge istenebilir. Yönetmelik belge listesini bakanlığa bırakmıştır (md. 15/8); güncel liste bakanlığın "Belgeler" ve "Başvuru Kılavuzları" sayfalarındadır. Pasaportunun geçerliliği 60 günden az kalmış yabancının başvurusu işleme alınmaz.

İzin ne kadar sürer, nasıl yenilenir?

Uzatma başvurusu, izin süresinin bitmesine 60 gün kala başlar ve süre dolmadan yapılır. Süre dolduktan sonra yapılan uzatma başvurusunu bakanlığın "Başvuru Türleri" sayfası ilk başvuru usul ve esaslarına tabi tutuyor; yani ilk başvurudaki şartlar (Türk çalışan sayısı, mali yeterlilik, ücret) yeniden aranır ve izin sürekliliği kopar. Mevzuat metninde bu durum için "reddedilir" hükmü de okundu (Kanun md. 7/3; Yönetmelik md. 23/1-h, 27/1); hangisinin uygulandığını bakanlık belirler. Her iki durumda da süreyi kaçırmamak gerekir. Bu tarihi takvimine yaz. Süre dolunca izin geçerliliğini kaybeder (Kanun md. 15/1); süresinde yapılmış uzatma başvurusu yoksa izin bittiği günden sonra çalışma hakkı da sürmez.

Uzatma başvurusu sürerken çalışma: Uzatma başvurusunu süresinde yapıp tamamlayan yabancı, izin süresi bittikten sonra da başvuru sonuçlanana kadar ve her halde 90 günü geçmemek üzere, işi ve işyeri değişmemek kaydıyla çalışmaya devam edebilir; bu sürede işverenin yükümlülükleri aynen sürer (Yönetmelik md. 27/5). Bu hüküm yalnızca uzatma içindir. İlk başvuru için okunan Kanun ve Yönetmelik metinlerinde böyle bir hüküm yoktur.

İzin her yabancı için ayrı verilir ve pasaport süresinden 60 gün kısa olur (Kanun md. 24/1; Yönetmelik md. 24/5). Bir işverene bağlı izin, düzenlendiği işyeri ve adres için geçerlidir (md. 57/4). Yurt içi başvuruda izin başlangıcından itibaren bir ay içinde (yurt dışı başvuruda yurda girişten itibaren bir ay, her halde izin başlangıcından altı ay içinde) çalışmaya başlanmazsa izin iptal edilir (Yönetmelik md. 25/1-2, 56/1-ı; Kanun md. 12/2).

Bakanlık neye bakıyor?

Çalışma izni kriterleri bakanlığın sayfasında yayımlanıyor. Başlıca olanlar:

Küçük bir işyeri için asıl engel çoğunlukla ilk madde, yani Türk çalışan sayısıdır. Baristalı kafe örneğinde Fadime'nin işyerinde yabancı hariç en az 5 Türk çalışan yoksa, aşağıdaki istisnalardan biri uymadıkça başvuru kriteri karşılamaz. Bakanlığın kriter sayfası yalnız bilanço esaslı işyerlerini düzenler; işletme hesabı esasına tabi ya da şahıs işletmelerine hangi mali kriterin uygulanacağı sayfada yazmıyor. Bunu başvurudan önce mali müşavirinle ve bakanlıkla netleştir.

• Her yabancıya karşılık en az 5 Türk vatandaşı çalışan (bilanço esaslı işyerlerinde esas kural). Son yıl net satışı 50 milyon TL ve üzerinde olan işyerlerinde en çok 5 yabancı için bu şart aranmaz.
• Mali yeterlilik: Cari yıl kurulan yeni işyerinde ödenmiş sermaye en az 500.000 TL. Daha önce kurulmuş ve en az bir yıl sonu bilançosu olan işyerinde ödenmiş sermaye en az 500.000 TL, ya da net satış en az 8 milyon TL, ya da ihracat en az 150.000 ABD doları. Biri yeter.
• Ücret: Yabancıya ödenecek brüt ücret, başvuru tarihinde yürürlükte olan brüt asgari ücretin katı olarak aranır: üst düzey yönetici ve pilot en az 5 kat, mühendis ve mimar 4 kat, diğer yöneticiler 3 kat, uzmanlık ya da ustalık gerektiren işler 2 kat. Diğer işlerde asgari ücret.
• Yabancı ortak: Ortaklık payı en az %20, yabancının sermaye payı ve işyerinin ödenmiş sermayesi en az 500.000 TL olmalı; işyerinde en az 5 Türk vatandaşı çalışmalı. Sermaye payı 100.000 ABD doları ve üzerinde olan yabancı ortak için bu kriterler uygulanmaz. Sayfaya göre bu yoldaki ilk izne şerh düşülür ve 7. aydan itibaren her ay en az 5 Türk çalışan bulundurman gerekir.

Bazı sektörler ve durumlar için özel kriter ve muafiyetler var: imalat, bilişim, turizm, hayvancılık ve son 3 yılda en az 1 yıl Türkiye'de yasal olarak bulunmuş yabancılar gibi. Bakanlığın kriter sayfasına göre, 03.08.2026'dan itibaren bu son gruptaki yabancılar için en çok 3 yabancıya istihdam ve mali kriter aranmayabilir; 4. yabancıdan itibaren her biri için 5 Türk çalışan ve mali kriter gerekir; ayrıca bu işyerinde yabancı sayısı Türk çalışan sayısını aşamaz. Sayfa bu değişikliklerin dayandığı karar ya da Resmî Gazete bilgisini vermiyor; kendi sektörün için sayfadaki güncel metne bak.

Limited şirkette ortak olan müdür ve anonim şirkette ortak olan yönetim kurulu üyesi yabancılar da çalışma izni alarak çalışır (Kanun md. 10/5; Yönetmelik md. 29/1). Türkiye'de oturmayan anonim şirket yönetim kurulu üyesi ile anonim dışındaki şirketlerin yönetici olmayan ortağı ise en çok üç ay için "çalışma izni muafiyeti" kapsamındadır (Kanun md. 13/7; Yönetmelik md. 48/1-ç). Üç ayı aşacak çalışma için çalışma izni şarttır (md. 53/4).

Sık sorulan sorular

İzin gelene kadar çalıştırabilir miyim?

Hayır. Çalışma izni olmadan çalıştırmak yasaktır (Kanun md. 6/2) ve yabancı çalışmaya başlamadan önce izni almak zorundadır (Yönetmelik md. 12/1). Okunan Kanun ve Yönetmelik metinlerinde "başvuru yaptım, sonuç gelene kadar çalışabilir" diyen bir hüküm yoktur. Tek istisna süresinde yapılmış uzatma başvurusudur: izin bittikten sonra en çok 90 gün çalışmaya devam edilebilir (md. 27/5).

Red gelirse ne olur?

Red kararı işverene 7201 sayılı Tebligat Kanunu'na göre tebliğ edilir (Kanun md. 21/1). Tebliğden itibaren 30 gün içinde bakanlığa itiraz edilir; itiraz sistem üzerinden yapılır. İtiraz da reddedilirse idari yargıya gidilir (md. 21/2; Yönetmelik md. 66).

Eşi Türk vatandaşı olan yabancıya da izin gerekir mi?

Evet. Türk vatandaşıyla evli olmak izin almaktan muaf tutmaz; en az üç yıl Türk vatandaşıyla evlilik birliği içinde yaşayanlara izin 3 yıla kadar verilebilir (Yönetmelik md. 36); bakanlığın kriter sayfasına göre bunlara istihdam, mali yeterlilik ve ücret kriterleri uygulanmaz, ama izin yine de verilmesi garanti değildir.

Başvuruyu mali müşavir yapabilir mi?

Başvuru işveren adına yapılır ve e-imzayla onaylanır; bakanlığın "adım adım" kılavuzuna göre işveren ya da yetkilendirdiği kullanıcı (üçüncü kişi) e-İzin'e e-Devlet ile girer, yani mali müşavir gibi üçüncü bir kişi işverenin yetkilendirmesiyle sistemi kullanabilir. Kılavuz yetkilendirme adımını ayrıntılamıyor; bunun ekranda nasıl yapıldığını bakanlığın e-İzin ekranından ya da ALO 170'ten teyit et. Bakanlıkça yetkilendirilmiş aracı kurumlar da başvuru yapabilir (Kanun md. 7/2). Mali müşaviriniz bilanço ve sermaye belgelerini hazırlayarak da yardım edebilir; ilk çalışanın SGK tarafı için İlk çalışandan önce SGK işyeri dosyası dersine bak.

Çalışma izni, çalışan tutmanın yalnızca bir adımı. Ücret ve işveren maliyetinin nasıl hesaplandığı için Bir çalışan bana kaça mal olur? yazısına, işe almadan önce yapılacaklar için İlk çalışanı alırken yazısına bak.